{"id":944,"date":"2016-04-29T11:05:10","date_gmt":"2016-04-29T11:05:10","guid":{"rendered":"https:\/\/mariekewinkler.wordpress.com\/?p=944"},"modified":"2016-04-29T11:05:10","modified_gmt":"2016-04-29T11:05:10","slug":"bewust-subjectivisme","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mariekewinkler.nl\/?p=944","title":{"rendered":"Bewust subjectivisme"},"content":{"rendered":"

\u2018Hoe kan een criticus of essayist een zo goed mogelijke criticus of essayist worden?\u2019<\/p>\n

Deze vraag stelt Huug Kaleis zich in zijn \u2018Credo voor eenzame wolven<\/a>\u2019, de inleiding bij zijn essaybundel Schrijvers binnenste buiten<\/em> uit 1969. Vanuit het inzicht dat men de wereld niet goed kan waarnemen, zonder dat men eerst de blik op zichzelf heeft gericht, zoekt hij het antwoord in de zelfreflectie. Met instemming citeert hij psycholoog Alexander Mitscherlich<\/a> (1908-1982) die schreef: \u2018Onze kijk op de wereld buiten ons hangt nauw samen met de wijze waarop wij onszelf zien, de scherpte van onze blik voor onze medemenselijke omgeving is afhankelijk van de scherpte waarmee wij onszelf waarnemen.\u2019 De\u00a0moed tot genadeloze zelfkennis ofwel \u2018bewust subjectivisme\u2019 is volgens Kaleis een allereerste voorwaarde voor een essayistische \u00e9n kritische benadering van literatuur:<\/p>\n

\u2018Men benadert een stuk letterkunde zoals men zichzelf te lijf gaat, met dezelfde doezeligheid of leugenachtigheid, maar ook met dezelfde eerlijkheid, scherpzinnigheid en agressiviteit: men keert schrijvers binnenste buiten met de grondigheid waarmee men eerst zichzelf binnenste buiten heeft gekeerd. Daar liggen de factoren die beslissen over de mate van objectiviteit die men bereikt. De kunst is niet hoe zichzelf er zoveel mogelijk buiten te houden, de grote kunst is zich op de juiste wijze in te zetten.\u2019 (p.12-13)<\/span><\/p>\n

Deze passage uit Schrijvers binnenste buiten<\/em> noteerde ik al een tijd geleden en kwam ik vandaag weer tegen bij het opruimen van een stapel papieren. Het is \u00e9\u00e9n van die passages die geen plek zal krijgen in mijn proefschrift, zo\u2019n zijweg die je even inslaat, maar waarvan je direct weet dat je niet te ver moet doorwandelen. Dit wist ik vooral omdat deze passage niet zoveel toevoegt aan wat ik reeds\u00a0had gevonden.<\/p>\n

\"kale001schr01_01_tpg\"<\/a><\/p>\n

Kaleis, een toegewijde leerling van de essayist, criticus en latere hoogleraar Hans Gomperts (\u00e9\u00e9n van de protagonisten in mijn proefschrift), herhaalt hier de kritiek die zijn leermeester uitte op de literatuurbenadering van de redacteuren van\u00a0Merlyn<\/em>. Het \u2018bewust subjectivisme\u2019 wordt in stelling gebracht tegenover een benadering die het niet langer over \u2018schrijvers\u2019 en over \u2018persoonlijkheden\u2019 heeft, maar over \u2018teksten\u2019 en \u2018structuurelementen\u2019. De \u2018mate van objectiviteit\u2019 waar Kaleis in bovenstaand citaat over rept, valt te begrijpen als een directe reactie op de objectiviteitsclaim van redacteur J.J. Oversteegen die met de gerichtheid op de structuur de literatuurbeschouwer (of preciezer, diens persoonlijke opvattingen die niets met de te behandelen tekst te maken hebben) buiten het onderzoek wenste te houden. Waar \u2018objectiviteit\u2019 voor Kaleis vooral lijkt samen te hangen met \u2018eerlijkheid\u2019, de openheid van de lezer over zijn eigen achtergrond en voorkeuren, daar lijkt het voor iemand als Oversteegen in de eerste plaats te staan voor een gerichtheid op het object<\/em>, de literaire tekst zelf. Beide literatuurbeschouwers blijken een hele andere opvatting van objectiviteit te hanteren. Hanteren zij misschien ook een andere opvatting van subjectiveit?<\/p>\n

Nu ik de passage van Kaleis nog eens lees, en de historische context terzijde schuif, vraag ik mij af: in hoeverre geldt zijn beschrijving enkel de essayistische werkwijze? Noteerde ik zijn citaat misschien omdat ik het zo treffend vond voor het werk van iedere literatuurbeschouwer, ongeacht het genre waarin hij of zij werkt, academisch, essayistisch, literairkritisch. Zoals Oversteegen veel later schrijft in het toch wel vreemde want hybridische boek Anastasio en de schaal van Richter<\/em> (1985): \u2018Iedere onderzoeker is naar mijn oordeel tevens lezer.\u2019 (p.19) Kaleis’ citaat nodigt uit deze constatering verder te trekken, want wat zijn de implicaties van het gegeven dat de onderzoeker tevens lezer is? Wat is de juiste onderzoekende houding of wat is \u2018de grote kunst\u2019 van zich ‘op de juiste wijze in te zetten’?<\/p>\n

Deze vraag riep bij mij het prikkelende artikel \u2018Revanche of conflict?\u2019 (Spiegel der Letteren<\/em> 56 (4), 2014) in herinnering waarin Sven Vitse en Hans Demeyer pleiten voor een \u2018agonistische literatuurstudie\u2019. In dit artikel stellen de auteurs onder andere\u00a0dat \u2018wat niet waardevrij is<\/em> niet waardevrij beschreven<\/em> kan worden.\u2019 (p.531) Elk literair verschijnsel verhoudt zich expliciet of impliciet tot de heersende maatschappelijke en literaire normen. Voor de beschrijving van dat verschijnsel geldt hetzelfde, want ook die dient zich te verhouden tot wat de auteurs in navolging van Chantal Mouffe de ‘hegemonie’ noemen. Het po\u00ebticale karakter van de literatuurstudie \u2013 waarmee wordt verwezen naar het gegeven dat de (literatuur)opvattingen van de onderzoeker altijd meespelen in diens onderzoek \u2013 kan met andere woorden niet worden ontkend. Vitse en Demeyer\u00a0stellen dan ook voor dat de literatuurbeschouwer het inherente verband tussen onderzoeker en onderzoeksobject niet tracht te verdoezelen of probeert te overkomen, maar juist expliciteert.\u00a0Een nieuw pleidooi voor bewust subjectivisme?<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u2018Hoe kan een criticus of essayist een zo goed mogelijke criticus of essayist worden?\u2019 Deze vraag stelt Huug Kaleis zich in zijn \u2018Credo voor eenzame wolven\u2019, de inleiding bij zijn essaybundel Schrijvers binnenste buiten uit 1969. Vanuit het inzicht dat men de wereld niet goed kan waarnemen, zonder dat men eerst de blik op zichzelf […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[30,74],"tags":[],"class_list":["post-944","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kritiek","category-wetenschap"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mariekewinkler.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/944","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mariekewinkler.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mariekewinkler.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mariekewinkler.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mariekewinkler.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=944"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mariekewinkler.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/944\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mariekewinkler.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=944"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mariekewinkler.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=944"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mariekewinkler.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=944"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}