Het was ongetwijfeld een van de heetste informatieavonden ooit die de opleiding afgelopen dinsdag organiseerde. ’s ochtends hielden we ons hart vast of de mensen wel zouden komen. Maar ze kwamen en ze waren enthousiast en gemotiveerd. Een mooi begin van het nieuwe academische jaar!
Studieadviseur Quinten Rutten vertelde over de modulaire aard en opbouw van de opleiding Cultuurwetenschappen, welke ingangseisen er gelden (géén voor de Bachelor, enkele voor de Master) en hoe je tot een persoonlijk studieprogramma komt. Student Arjen Leendertz deelde zijn ervaringen met studeren aan de Open Universiteit en hoe hij dat weet te combineren met een drukke, onregelmatige baan (als uitvoerend musicus) én met een jong gezin. Maar ook hoe het is om weer met je neus in de studieboeken te zitten nadat je dat lang niet meer hebt gedaan en hoe stimulerend de verdieping kan zijn (ook al is het zeker niet altijd gemakkelijk de motivatie steeds even hoog te houden, het afstandsonderwijs heeft immers geen wekelijkse colleges die je bij de les houden, de prijs voor studeren in ‘je eigen tempo’). Als toegift gaf hij nog een waardevolle tip: blok standaard twee avonden in je agenda, dan hoef je er niet meer over na te denken of je gaat studeren maar doe je het gewoon.
In het tweede deel van het programma mocht ik een inkijkje geven in de inhoud van de cursus Kracht van verhalen, een brede inleiding in de narratologie die studenten Cultuurwetenschappen verplicht volgen in hun propedeuse (jaja, aan de OU hebben we nog een propedeuse). Het leek mij daartoe aardig om aan de hand van een actueel voorbeeld te demonstreren wat een narratologische analyse kan opleveren, niet alleen met betrekking tot verhalen of fictie in strikte zin (romans, poëzie) maar juist ook vanuit de bredere, interdisciplinaire opvatting van cultuur die we binnen de opleiding voorstaan. In de cursus leer je namelijk niet alleen narratologische inzichten toe te passen op literaire teksten (wel de hoofdmoot), maar ook om met narratologische blik naar journalistieke, wetenschappelijke en populaire teksten te kijken. (Zo’n blik kun je overigens ook loslaten op beelden, maar daarvoor hebben we een aparte cursus: De kunst van het kijken).
*
Zoals zovelen afgelopen weken werd ik gegrepen door de gebeurtenissen tijdens de Olympische zomerspelen. De narratoloog in mij werd daarbij in het bijzonder geprikkeld door de verhalen die rond de spelen werden gesponnen in de media. Over het algemeen was dat een verhaal van succes (ondanks tegenslagen), van passie, doorzettingsvermogen en kracht en vooral van heel veel hoop en verbinding. Exemplarisch voor die toon is bijvoorbeeld het overzichtsartikel dat de Volkskrant bracht op maandag 12 augustus jl. getiteld ‘Met ziel en zaligheid’.
Meteen in de header zien we hoe de zomerspelen in een betekenisvol historisch verband worden geplaatst.
“Niet langer op afstand gehouden vanwege corona, zwermden de sportliefhebbers afgelopen weken door Parijs, dromden samen op de tribunes. Na de lege stadions van Tokio en de vergrendelde Winterspelen van Beijing beleefde de olympische sport een Renaissance. Wat viel op? Een kleine selectie”
Op uiterst beeldende wijze wordt een contrast geschetst met voorgaande edities van de spelen. Toen zorgde corona voor lege en ingesnoerde sportevenementen, maar in de zomer van 2024 leeft en bruisen de Spelen weer (als bijen ‘zoemen’ de sportliefhebbers rond de bijenkorf van de Olympische Arena). De bedruktheid van corona maakte plaats voor uitbundigheid (treffend onderstreept door de foto van de uitzinnige hockeyvrouwen), voor zingeving (‘ziel en zaligheid’), voor verbroedering (zie het ‘samendrommen’ op de tribunes). De spelen als krachtig medicijn tegen de verwijdering die we tijdens corona ervoeren én de verwijdering die heden ten dage de spanningen in het publieke debat bepaalt. We waren kortom getuigen van een heuse wedergeboorte (‘Renaissance’)! De prestaties van de atleten symboliseren de toestand van alle mensen, de gehele mensheid – nou ja, misschien met uitzondering van Rusland, maar dat land blijft ongenoemd – als een Phoenix uit de as is herrezen, nadat de pandemie ons er bijna onder had gekregen. Hoe hoopvol wilt u het hebben?
Wat je mooi kunt zien in de weergave van het artikel (hieronder de rechterpagina van de spread) is dat dit ‘grote’ verhaal op haar beurt weer is opgebouwd uit allerlei kleinere verhaallijnen of ‘microverhalen’.
Ieder blokje is een verhaal op zich, inclusief pakkende titel en karakteristiek hoofdpersonage. Literaire middelen zoals de alliteratie en beeldspraak worden daarbij niet geweerd. Zie bijvoorbeeld het kopje ‘De wonderronde van Bol’ (over hoe Femke Bol sporthistorie schrijft op de 4×400 meter estafette). Het lijkt door de klankherhaling en het ritme haast een versregel uit een gedicht. Of deze: ‘de vervolmaking van Djocovic’s carrière’ waarin meteen spanning wordt opgeroepen (gaat het de grootste tennisser ooit, na een dramatisch seizoen lukken om de enige titel te bemachtigen die hij nog niet op zijn grandslamlijst heeft staan?).
Naast poëzie en spanning vinden we ook humor. Bijvoorbeeld in het verhaal van roeier Jevgeni Zolotoj die op weg naar het stadion met de sportbus vastloopt in de file en nog net op tijd bij de start staat. Of dat van zeilsters Odile van Aanholt en Annette Duetz die denken de finish al bereikt te hebben maar tot hun schrik ontdekken dat die even verderop ligt. Gelukkig, ook hier een goed einde, ze herpakken zich en halen alsnog goud. ‘Waar is de finish? Hoe kom ik bij de start?’. Een prima boektitel voor ‘wedstrijdsport voor dummies’, het lijkt wel slapstick! Maar ook het diepere psychologische verhaal wordt niet geweerd. Zo wordt in het verhaal rond turnster Simone Biles sterk ingezet op herkenning en identificatie. Zij is niet alleen ‘the Goat’ die op de mat onmogelijke moves laat zien, maar kan ook haar kwetsbaarheid tonen – de olympische goden blijken ook maar mensen…
*
De betekenisvolle selectie en ordening van gebeurtenissen, zoals het Volkskrant-artikel toont, vormen de kern van iedere narratieve ingreep. De meest basale definitie van ‘verhaal’ luidt dan ook: de “representatie [ook wel uitbeelding] van een zinvolle opeenvolging van gebeurtenissen”. Het vertellen van een verhaal betekent met andere woorden altijd selecteren. Niet alleen vanuit de positie van degene die ‘uitbeeldt’ of die de representatie produceert (deze maakt een keuze in wat wordt uitgebeeld en hoe dat gebeurt), óók vanuit de positie van de ontvanger vindt selectie plaats. De ontvanger kiest – bewust dan wel onbewust – de elementen en verhaallijnen die voor hem of haar ‘zinvol’ zijn. Een verhaal is dus ook altijd een product van de interactie tussen representatie en ontvanger (als letterkundige zou ik zeggen: tussen ‘tekst en lezer’). Dit zorgt ervoor dat verhalen geen statische entiteiten zijn, het zijn in essentie dynamische sociale processen.
In de cursus ‘Kracht van verhalen’ bestuderen we de manier waarop dit interactieve proces tussen representatie (tekst) en interpretatie (lezer) verloopt. Aan de hand van concrete voorbeelden en verhaalfragmenten onderzoeken we hoe narratieve selectie tot stand komt. Daartoe leer je allereerst de basiselementen van verhalende structuren herkennen en de kennis daarover toe te passen in een narratieve analyse van verschillende uitingen, nieuwsberichten, literaire teksten, zelfnarratieven, politieke positioneringen… Vervolgens staan we stil bij de (betekenis)effecten die de narratieve keuzes sorteren, ik noemde er al een aantal: hoe zorgt informatiedosering voor spanning? Hoe komt het dat we ons identificeren met een verhaal, meer precies met een personage in een verhaal? Hoe komt humor en ironie eigenlijk tot stand en welke betekenismogelijkheden bieden die? We onderzoeken daarbij ook steeds hoe bestaande ‘klassieke’ verhaalstructuren (het sprookje, de queeste, ‘de komst van de barbaren’) een belangrijke rol spelen in de totstandkoming van verhalen. Dit aspect raakt aan de vraag naar de zogenaamde ‘performatieve’ kracht van verhalen, het slotonderdeel van de cursus waarin we stilstaan bij de manier waarop verhalen niet alleen een werkelijkheid beschrijven maar ook ingrijpen op de manier waarop wij die werkelijkheid ervaren. Hier wordt de narratologie pas écht spannend.
Om dit heel kort toe te lichten verwijs ik nog één keer naar de header uit het Volkskrant-artikel. Het gehanteerde Renaissance-motief vormt namelijk een uitstekend voorbeeld van de manier waarop verhalen de werkelijkheid niet alleen (achteraf) beschrijven maar ook voor een belangrijk deel bijdragen aan de constructie van die werkelijkheid en hoe we haar zien. Door het begrip ‘Renaissance’ te hanteren, grijpen de auteurs van het artikel terug op een reeds bestaand narratief schema (de Renaissance is zelf een narratieve constructie). Dit helpt hen de actuele gebeurtenissen te duiden als een wedergeboorte. Het begrip activeert – impliciet – een heel arsenaal van culturele betekenissen rond ‘culturele wedergeboorte’ die de positieve stemmingen omtrent de Zomerspelen 2024 articuleren. Op deze manier wordt de gebeurtenis dus niet slechts beschreven, er wordt niet alleen achteraf verslag uitgebracht, er wordt ook een belangrijke beeldvormende (taal)handeling uitgevoerd, eentje die de positieve connotatie van de Spelen met kracht onderstreept. Dat is een bewuste keuze. Er hadden namelijk ook andere keuzes gemaakt kunnen worden. Zoals bijvoorbeeld Peter Giessen doet in een commentaar uit diezelfde krant van 12 augustus jl.: ‘In deze zorgelijke tijd boden de Spelen de wereld een superieure vorm van escapisme’. Giessen nuanceert de waarde van de euforie over de Spelen door het te kaderen, ofwel te framen als vluchtgedrag: sport lost de problemen van de wereld niet op, maar leidt de aandacht even af. Dat dit gebeurt op ‘superieure’ wijze, is binnen dit denkkader niet alleen maar iets positiefs.
*
Wat deze beknopte demonstratie duidelijk maakt, is dat het bestuderen van de ‘kracht van verhalen’ niet alleen betekent dat je de narratieve technieken en structuren weet te detecteren en analyseren, of dat je diepere betekenislagen in een verhaal ontdekt. Het vereist ook dat we continu blijven reflecteren over de manieren waarop de gecreëerde narratieven onze blik op de werkelijkheid mede construeren. Dat je ziet hoe de verteller je vakkundig probeert te verleiden en wat je daar als ontvanger, op creatieve wijze, tegenover kunt stellen.
Mocht dit je nieuwsgierigheid prikkelen, wees dan van harte welkom bij de cursus Kracht van verhalen!
Deze blog is een lichte bewerking van de presentatie die ik hield tijdens de zomerse voorlichtingsavond Cultuurwetenschappen. Deze vond online plaats op dinsdag 13 augustus 2024.
Geef een reactie